Skip to content

De docent is ook maar een mens

21 november
Leestijd 7 min

Pamela den Heijer en Roos Bits-Derksen schreven De docent is ook maar een mens. Affectieve vermogens en de menselijke kant van hoger onderwijs (2025). We vroegen Pamela meer te vertellen over de aanleiding tot het boek en belangrijke thema’s en inzichten die erin aan de orde komen.

Auteur
Pamela den Heijer en Roos Bits-Derksen
Uitgeverij
Boom
Verschenen
2025
Pagina's
256
Bindwijze
Paperback
ISBN
9789024465385
Bestel bij de boekhandel (opent in een nieuw venster)

Wat was de aanleiding voor het boek?

“Het boek is ontstaan vanuit onze gezamenlijke bevlogenheid voor het onderwijs en onze persoonlijke zoektocht naar wat mensen werkelijk in beweging brengt. We hebben allebei ervaren hoe vanzelfsprekend het is om vooral vanuit je hoofd te functioneren. Via de haptonomie ontdekten we allebei hoe belangrijk het is om ook je lichamelijke gewaarwordingen en gevoelens serieus te nemen. We ontdekten hoeveel informatie en mogelijkheden verborgen blijven wanneer je vooral op je denken vertrouwt. Onze leermeesters hebben daarin veel betekend. Zij zagen mogelijkheden in ons die we zelf nog niet herkenden. Door ons te bevestigen in wie we zijn, ons te confronteren en uit te dagen, hielpen ze ons contact te maken met onze eigen vermogens. We hebben ervaren wat het betekent wanneer iemand je werkelijk ziet en je helpt om meer van jezelf toe te laten. Die ervaringen namen we mee naar het onderwijs. We zagen dat er veel aandacht is voor kennis, vaardigheden, didactiek en resultaten, maar dat de ontwikkeling van de docent als mens veel minder vanzelfsprekend aandacht krijgt. Terwijl juist die menselijke kant van grote betekenis is voor hoe je lesgeeft, hoe je contact maakt en hoe je bijdraagt aan de ontwikkeling van studenten. Vanuit die overtuiging zijn we samen dit boek gaan schrijven. We wilden niet alleen beschrijven waarom affectiviteit belangrijk is, maar vooral laten zien hoe je deze vermogens vanuit je eigen ervaringen kunt ontdekken, ontwikkelen en bewust inzetten.De titel De docent is ook maar een mens verwoordt voor ons die bedoeling. We willen de menselijke kant van het docentschap weer zichtbaar en voelbaar maken. Want je hoeft niets toe te voegen aan jezelf om een betekenisvolle docent te zijn. Je mag juist meer van jezelf toelaten.”

Wat is de belangrijkste vraag die je stelt?

“De belangrijkste vraag die we onszelf in dit boek stellen, is: wat vraagt goed onderwijs eigenlijk van ons als mens? Wie je bent als docent maakt een wezenlijk verschil. Jij bepaalt mede de kwaliteit van het onderwijs en de leerervaring van je studenten. Toch gaat het in het onderwijs opvallend weinig over jou als mens. Alsof je vooral wordt aangesproken op wat je weet, wat je kunt en welke resultaten je behaalt. Maar wanneer we alleen onze rationele vermogens aanspreken, dreigt het onderwijs zijn menselijke karakter te verliezen. Een onderwijssysteem waarin resultaten leidend zijn en de menselijke maat uit beeld raakt, is op den duur niet gezond en niet houdbaar. Wij geloven dat herstel begint bij de docent zelf. Door opnieuw contact te maken met onze eigen gevoelswereld en onze affectieve vermogens te benutten, brengen we de menselijke kant terug in het onderwijs. Niet door minder professioneel te worden, maar door onszelf als mens meer mee te nemen in ons werk. Want als we als docent beginnen bij onszelf, brengen we een beweging op gang. Een beweging waarin ruimte ontstaat voor onderwijs waarin niet alleen de student, maar ook de docent wordt gezien en gehoord.”

Welke denkers en schrijvers inspireerden je vooral bij het boek?

“Onze inspiratie voor dit boek is ontstaan vanuit onze eigen ervaringen. We hebben onze lichamelijke ervaringen en wat daarin voelbaar en zichtbaar werd als vertrekpunt genomen. Door deze ervaringen te onderzoeken, erop te reflecteren en ze te verbinden met inzichten uit verschillende disciplines en tradities, ontstond een manier van kijken die we verder hebben ontwikkeld. De haptonomie vormt een belangrijke basis voor ons denken. Het werk van Frans Veldman heeft ons geholpen de betekenis van affectiviteit beter te begrijpen. Filosofen als Emmanuel Levinas en Maurice Merleau-Ponty hebben ons denken verdiept over de ontmoeting met de ander en onze lichamelijke aanwezigheid in de wereld. Antonio Damasio inspireerde ons met zijn inzichten over de samenhang tussen lichaam, gevoel en bewustzijn. Ook het werk van Daniel Goleman en Stephen Porges heeft bijgedragen aan ons begrip van emoties, veiligheid, verbinding en menselijke ontwikkeling. Naast deze theoretische bronnen hebben onze leermeesters, collega’s, studenten en de professionals die we voor dit boek hebben geïnterviewd ons geïnspireerd en nieuwe perspectieven geboden. Door onze eigen lichamelijke ervaringen te verbinden met deze inzichten en perspectieven, hebben we ervaringskennis ontwikkeld. Kennis die niet alleen voortkomt uit wat we hebben gelezen of geleerd, maar vooral uit wat we zelf hebben ervaren, onderzocht en doorleefd.”

Wat is het belangrijkste inzicht dat je opdeed bij het schrijven?

“We ontdekten opnieuw hoe belangrijk de ander is in je ontwikkeling. Soms ziet iemand mogelijkheden in jou die je zelf nog niet kunt zien. Dat is ook wat we tijdens het schrijven hebben ervaren: ons gedachtegoed bleef niet beperkt tot de theorie, maar werd zichtbaar in de manier waarop we samenwerkten. Ik ontdekte dat niet alles ontstaat door verder te denken en plannen. Soms is het juist nodig om het denken even los te laten en ruimte te maken voor het niet-weten. Juist daar ontstonden nieuwe inzichten. Roos hielp mij die ruimte te verkennen. Andersom zag ik bij Roos een vermogen om kennis, creativiteit en beleving in woorden samen te brengen, nog voordat Roos dat zelf volledig herkende.”

Wat veranderde het boek in jouw denken en handelen?

“Het schrijven van dit boek heeft ons vooral bewuster gemaakt van onze eigen overtuigingen en oordelen. We hadden een soort ideaal ontwikkeld rondom affectieve vermogens en vonden dat deze meer aandacht verdienden in het onderwijs. Gaandeweg ontdekten we dat we daarmee ook een oordeel hadden over rationaliteit, alsof affectiviteit beter of menselijker zou zijn. Daarmee deden we eigenlijk precies wat we met het MARS-vliegwiel willen overstijgen: het ene vermogen boven het andere plaatsen. We zijn gaan inzien dat rationaliteit en affectiviteit elkaar niet uitsluiten, maar elkaar juist nodig hebben. Het gaat niet om méér van het ene en minder van het andere, maar om het herkennen en benutten van beide. Die bewustwording heeft ons milder en genuanceerder gemaakt, zowel in hoe we naar onszelf kijken als in hoe we naar het onderwijs en andere docenten kijken. Het heeft ons geleerd minder snel te oordelen en meer oog te hebben voor de samenhang. Niet kiezen tussen hoofd en hart, maar erkennen dat goed onderwijs beide nodig heeft.”

Wat hoop je dat het boek zal doen?

“We hopen dat het boek docenten uitnodigt om opnieuw contact te maken met zichzelf. Niet omdat ze belangrijker zijn dan hun studenten of collega’s, maar omdat het bij henzelf begint. Wanneer je jezelf beter leert verstaan, kun je ook de ander werkelijk ontmoeten. Je kijkt dan niet alleen naar wat iemand presteert, maar wordt nieuwsgierig naar wat er in die persoon aanwezig is en welke mogelijkheden nog ontdekt kunnen worden.We hopen dat docenten hun eigen innerlijke vuur terugvinden. Dat ze zich herinneren waarom ze ooit voor dit werk hebben gekozen, wat hen beweegt en wanneer ze voelen dat ze van betekenis zijn. Maar we hopen ook dat er meer ruimte ontstaat om het innerlijke vuur van studenten en collega’s te zien en te erkennen. Dat professionals elkaar niet alleen aanspreken op wat beter moet, maar ook oog hebben voor wat er al aanwezig is en tot ontwikkeling kan komen.Uiteindelijk gaat het ons om menselijkheid. Om onderwijs en organisaties waarin mensen niet alleen functioneren en presteren, maar ook kunnen beleven, groeien en tot hun recht komen. Want onderwijs gaat voor ons niet alleen over het overdragen van kennis en vaardigheden. Het gaat over ontwikkeling en menswording. Over mensen die zichzelf en elkaar helpen mogelijkheden te ontdekken die eerder misschien nog buiten beeld waren. Je hoeft niets toe te voegen aan jezelf om een betekenisvolle docent te zijn. Je mag juist meer van jezelf toelaten. En daarin kunnen we ook voor elkaar van betekenis zijn.”

beeld: LinkedIn